لالای فرشته

جایگاه طب در قوانین اسلام

فلسفه ی احکام و قوانین اسلامی، تکامل مادی و معنوی جامعه ی انسانی است. از نگاه اسلام، بزرگترین نعمت الهی، سلامت جسم و بزرگتر از آن، سلامت جان است. همچنین، خطرناک ترین بلاها، بیماری جسم و خطرناک تر از آن، بیماری جان است. متن سخن امام علی علیع السلام در این باره چنین است:

«إنَّ مِنَ البَلاءِ الفاقَهَ، و أشَدُّ مِن ذلِکَ مَرَضُ البَدَنِ، و أشَدُّ مِن ذلِکَ مَرَضُ القَلبِ، و أنَّ مِنَ النِّعَمِ سِعَهَ المالِ، و أفضَلُ مِن ذلِکَ صِحَّهُ البَدَنِ، و أفضَلُ مِن ذلِکَ تَقوَی القُلوبِ»1

"یکی از گرفتاری ها تنگ دستی است. سخت تر از آن، ناتن درستی است و سخت تر از آن هم بیماری دل؛ و یکی از نعمت ها توانمندی مالی است و برتر از آن، تن درستی است و بهتر از آن نیز تقوای دل ها".

مسئله این است که اگر بیماری، خطرناک ترین بلا و سلامت، بزرگ ترین نعمت است، اسلام که تکامل و سعادت انسان را هدف خود قرار داده، برای مبارزه ی با بیماری ها و تأمین سلامت جامعه چه برنامه ای دارد؟

جایگاه طبّ پیشگیری در اسلام

بررسی متون اسلامی به روشنی نشان می دهد که یکی از اهداف اصلی و حکمت های مهم احکام و مقررات اسلامی، طب پیشگیرانه، از طریق پیشگیری از بیماری ها و تأمین سلامت انسان است. خداوند متعال، تصریح می کند که قرآن و برنامه های نورانی و جهانبخش آن، جامعه ی بشر را به راه های تأمین سلامت، رهنمون می گردد:

«یَهدِی بِهِ اللهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضوَانَهُ، سُبُلَ السَّلامِ»2

"خداوند، هر که را از خشنودی او پیروی کند، به وسیله ی آن [کتاب] به راه های سلامت، رهنمون می شود".

و بدین سان، انسان می تواند با پیوند با خدا و برنامه هایی که او برای زندگی بشر ارائه کرده، به بزرگ ترین نعمت های الهی دست یابد و نه تنها آخرت، بلکه سلامت و سعادت و خوشبختی دنیای خود را نیز تأمین نماید:

«مَن کانَ یُرِیدُ ثَوابَ الدُّنیا فَعِندَ اللهِ ثَوابُ الدُّنیا وَ الأخِرَهِ»3

"هر کس پاداش دنیا می خواهد، [بداند که] پاداش دنیا و آخرت، نزد خداست".

بر این پایه، در اسلام، آنچه برای سلامت جسم و یا جان خطرناک و زیان بار است، حرام یا مکروه است و آنچه برای سلامت انسان، لازم و مفید است، واجب یا مستحب، و آنچه سود و یا زیانی برای جسم و یا جان ندارد، مباح شناخته شده است. این بدان معناست که طب پیشگیری در متن مقررات و احکام پنجگانه ی اسلام، تنیده شده و اجرای کامل و دقیق قوانین الهی در زندگی، سلامت جسم و جان انسان را به همراه دارد.4

امام رضا علیه السلام، درباره ی حکمت مقررات الهی که بر انسان حلال و یا حرام شده است، می فرماید:

«أنّا وَجَدنا کُلَّ ما أحَلَّ اللهُ _تَبارَکَ و تَعالی_ فَفیهِ صَلاحُ العِبادِ و بَقاؤُهُم، و لَهُم إلَیهِ الحاجَهُ الَّتی لا یَستَغنونَ عَنها، و وَجَدنا المُحَرَّمَ مِنَ الأشیاءِ لا حاجَهَ بِالعِبادِ أِلَیهِ و وَجَدناهُ مُفسِداً داعِیاً لِلفَناءِ وَالهَلاکِ»5

"ما می بینیم هر آنچه که خداوند - تبارک و تعالی- حلال کرده، در آن، صلاح و بقای بندگان است و بدان نیازی گریز ناپذیر دارند، و می بینیم همه ی آنچه که حرام شده است، بندگان، بدان نیازی ندارند و می بینیم که همه، موجب تباهی و زمینه نابودی اند".

در این سخن، امام تصریح می فرماید که آنچه در مقررات الهی در زمینه های مختلف (مانند: خوردن، آشامیدن، ازدواج و...)، حلال شمرده شده، اموری است که مردم برای تأمین سلامت، رفاه و آسایش خود، بدان نیاز دارند و مصالح زندگی و بقای آنها وابسته به آن است و به عکس، آنچه تحریم شده، اموری است که نه تنها مورد نیاز مردم نیست، بلکه به زیان سلامت و آسایش آنان و موجب هلاکت آنهاست.

1- الأمالی طوسی: ص146، ح240

2-مائده، آیه 16

3- نساء، آیه 134

4- به استثنای مواردی که حکمت الهی به دلیل مسائل تربیتی بیماری فردی را اقتضا نماید (ر.ک: ص80، حکمت بیماری)

5- علل الشرایع: ص592